Έχουμε χτίσει μια κουλτούρα που αντιμετωπίζει την ξεκούραση ως κάτι που πρέπει να κερδίσεις και τα ταξίδια ως μια πολυτέλεια που πρέπει να υπερασπιστείς.
Η νευροεπιστήμη, όμως, μας λέει μια διαφορετική ιστορία, στην οποία το να μπεις σε ένα αεροπλάνο ή ακόμα και το να οδηγήσεις σε ένα μέρος που δεν έχεις ξαναπάει, κάνει καλό στον εγκέφαλό σου.
Εδώ δεν πρόκειται για το πώς θα κάνεις το vacation-hacking (βελτιστοποίηση των διακοπών σου για χάρη της παραγωγικότητας). Πρόκειται για την κατανόηση του τι κάνει πραγματικά ο εγκέφαλός σου όταν τον παίρνεις κάπου καινούργια. Επίσης, γιατί μια εμπειρία σαν τη δική μου σε εκείνον τον αμμόλοφο δεν είναι τυχαία, αλλά μια αρκετά ακριβής αναπαράσταση του τι κάνει το νέο και το ασυνήθιστο σε ένα μυαλό που νομίζει ότι ξέρει ήδη τι κάνει.
Ο εγκέφαλος λειτουργεί στον αυτόματο πιλότο
Όταν κινείστε σε οικεία περιβάλλοντα —η ίδια διαδρομή για τη δουλειά, οι ίδιες ρουτίνες, οι ίδιες συζητήσεις με τους ίδιους ανθρώπους στα ίδια δωμάτια— ο εγκέφαλός σας επιλέγει από προεπιλογή την αποδοτικότητα.
Λειτουργεί πάνω σε καλά χαραγμένα νευρωνικά μονοπάτια, αναγνωρίζοντας μοτίβα καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας χωρίς να ξοδεύει πολλή ενέργεια για πραγματική επεξεργασία, ουσιαστικά, στον αυτόματο πιλότο.
Αυτό είναι προσαρμοστικό· δεν θα μπορούσατε να λειτουργήσετε αν ο εγκέφαλός σας αντιμετώπιζε κάθε Τρίτη σαν μια πρωτόγνωρη εμπειρία.
Υπάρχει όμως ένα τίμημα. Το «δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας» (default mode network), το οποίο είναι το σύστημα του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για την αυτοπαρατήρηση, τη φαντασία και την ταυτότητα, δεν είναι τόσο ενεργό, όταν βρίσκεστε στον αυτόματο πιλότο.
Σταματάτε να θέτετε ερωτήσεις στον εαυτό σας, επειδή τίποτα στο περιβάλλον σας δεν σας παρακινεί να το κάνετε. Η αίσθηση του ποιοι είστε γίνεται κάτι που κουβαλάτε μαζί σας χωρίς να το εξετάζετε.
Η οικειότητα, με άλλα λόγια, μπορεί να μας κάνει γνωστικά και ψυχολογικά μικρότερους από όσο συνειδητοποιούμε.
Τι προκαλεί το καινούργιο στον εγκέφαλο
Όταν εισέρχεστε σε ένα άγνωστο περιβάλλον, ο εγκέφαλός σας πρέπει να ξυπνήσει. Τα νέα ερεθίσματα που δέχεστε όταν περπατάτε σε άγνωστους δρόμους, όταν ακούτε καινούργιους ήχους και άγνωστες γλώσσες, και όταν τρώτε φαγητό που δεν έχετε ξαναδοκιμάσει, διεγείρουν ενεργά τους νευρώνες της ντοπαμίνης.
Ο πρωταρχικός ρόλος της ντοπαμίνης δεν είναι να σας κάνει να νιώθετε ευχαρίστηση· είναι να σας κάνει να θέλετε να εξερευνήσετε. Πυροδοτεί την περιέργεια, την προσοχή και την παρόρμηση να αλληλεπιδράσετε με ό,τι βρίσκεται μπροστά σας. Ο εγκέφαλος, πλημμυρισμένος από το καινούργιο, διψά για πληροφορίες με έναν τρόπο που η διαδρομή μιας τυχαίας Τρίτης, δεν πρόκειται να προκαλέσει ποτέ.
Όμως οι επιπτώσεις πάνε βαθύτερα από τη διάθεση. Σε ποντίκια, οι νευροεπιστήμονες ανακάλυψαν πρόσφατα μια μορφή πλαστικότητας του εγκεφάλου που ονομάζεται «συναπτική πλαστικότητα συμπεριφορικής χρονικής κλίμακας» (BTSP), κατά την οποία ο ιππόκαμπος μπορεί να αρχίσει να αναδιαμορφώνεται μετά από μία και μόνο νέα εμπειρία — όχι μετά από εβδομάδες επανάληψης, αλλά με μία μόνο επαφή. Τα εμπλεκόμενα κυκλώματα είναι κοινά σε όλους τους εγκεφάλους των θηλαστικών, συμπεριλαμβανομένου του δικού μας, γεγονός που εξηγεί εν μέρει γιατί αυτή η αναδιαμόρφωση μέσω μιας μοναδικής εμπειρίας θεωρείται ένας πολύ πιθανός μηχανισμός για το πώς και οι άνθρωποι σχηματίζουν έντονες αναμνήσεις από μεμονωμένες ταξιδιωτικές εμπειρίες.
Παράλληλα, το ταξίδι ενεργοποιεί ταυτόχρονα πολλαπλές περιοχές του εγκεφάλου με τρόπους που η καθημερινή ζωή σπάνια καταφέρνει. Η πλοήγηση σε άγνωστους χώρους ενεργοποιεί τους βρεγματικούς λοβούς που είναι υπεύθυνοι για τη χωρική επεξεργασία. Ο σχεδιασμός των πρακτικών θεμάτων (π.χ. το σύστημα συγκοινωνιών μιας νέας πόλης, ένα μενού σε άλλη γλώσσα, ή απλά η μετάβαση κάπου που δεν έχετε ξαναπάει) επιστρατεύει τις εκτελεστικές λειτουργίες των μετωπιαίων λοβών.
Οι νέες εμπειρίες γίνονται νέες αναμνήσεις και νέες ιστορίες, ενεργοποιώντας τους κροταφικούς λοβούς. Μια απόδραση, όπως αποδεικνύεται, είναι μια προπόνηση για ολόκληρο τον εγκέφαλο.
Η αποδιοργάνωση της ταυτότητας για την οποία κανείς δεν μιλάει
Εδώ είναι που το πράγμα αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον: Το ταξίδι δεν διεγείρει απλώς τον εγκέφαλο, αλλά αποσταθεροποιεί προσωρινά τον εαυτό. Και αυτή η αποσταθεροποίηση, όσο άβολη κι αν φαίνεται, είναι συχνά ακριβώς αυτό που χρειαζόμαστε.
Όταν βρισκόμαστε κάπου άγνωστα, χάνουμε το «υποστήλωμα» που κανονικά κρατά την ταυτότητά σας στη θέση της. Οι ρουτίνες μας έχουν χαθεί. Οι ρόλοι μας ως γονέας, επαγγελματίας, ειδικός, ο άνθρωπος που όλοι στο δωμάτιο ήδη γνωρίζουν, δεν μας ακολουθούν.
Το πλαίσιο που συνήθως μας υπαγορεύει ποιοι είμαστε, αφαιρείται, και αυτό που απομένει είναι κάτι πιο κοντά στην πρωτογενή ύλη του εαυτού μας.
Έρευνες σχετικά με τα «μεταμορφωτικά ταξίδια» έχουν δείξει ότι οι αλλαγές στην αυτοαναγνώριση είναι ο βασικός μηχανισμός πίσω από την αίσθηση ότι έχετε πραγματικά αλλάξει μετά από ένα ταξίδι. Δεν φταίνε τα αξιοθέατα ή οι φωτογραφίες. Είναι η αυτοπαρατήρηση που επιβάλλει το άγνωστο, η αυτοανακάλυψη που συμβαίνει όταν πρέπει να πλοηγηθείτε στον κόσμο χωρίς τον συνηθισμένο σας χάρτη, και οι λεπτές κοινωνικές συγκρίσεις που προκύπτουν από τη συναναστροφή με ανθρώπους που οργανώνουν τη ζωή τους με εντελώς διαφορετικό τρόπο από εσάς.
Η ασυνέχεια του εαυτού (self-discontinuity)
Πρόκειται για τη χαλάρωση της συνηθισμένης ιστορίας που αφηγείστε για τον εαυτό σας. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η ασυνέχεια του εαυτού γενικά μπορεί να σχετίζεται με ψυχολογική δυσφορία και αίσθημα αποπροσανατολισμού, αλλά υπάρχουν έρευνες που υποστηρίζουν τις θετικές της επιπτώσεις, καθώς μπορεί επίσης να αποτελέσει μονοπάτι προς τη διαύγεια. Οι άνθρωποι συχνά επιστρέφουν από σημαντικά ταξίδια γνωρίζοντας κάτι για τον εαυτό τους, που δεν μπορούσαν να προσεγγίσουν πριν, επειδή το ταξίδι απομάκρυνε προσωρινά τον θόρυβο που έπνιγε τα ερωτήματα.
Δεν χρειάζεται να πάτε μακριά
Προτού αυτό αρχίσει να ακούγεται σαν επιχείρημα υπέρ των ακριβών διεθνών ταξιδιών, αξίζει να το πούμε ξεκάθαρα: Η έρευνα δεν υποδεικνύει ότι η απόσταση είναι η μεταβλητή που έχει σημασία. Αυτό που μετράει είναι η πραγματική εμβύθιση.
Δηλαδή είναι η προθυμία να εμπλακείτε ουσιαστικά με το άγνωστο, αντί να κινείστε μέσα σε αυτό με το τηλέφωνο κολλημένο στο πρόσωπο και τα συνηθισμένα νοητικά σας πλαίσια ανέπαφα.
Ένα Σαββατοκύριακο σε μια πόλη, που δεν έχετε επισκεφθεί ποτέ, μια γειτονιά στη δική σας πόλη που δεν έχετε εξερευνήσει ποτέ, ακόμα και μια συνειδητή δέσμευση να κάνετε κάτι εντελώς έξω από τη ρουτίνα σας.
Όλα αυτά μπορούν να ενεργοποιήσουν τους ίδιους νευρολογικούς μηχανισμούς με ένα ταξίδι σε μια νέα χώρα, αρκεί να φέρετε μαζί σας την κατάλληλη ποιότητα προσοχής.
Ο εγκέφαλος δεν χρειάζεται διαβατήριο. Χρειάζεται καινοτομία, παρουσία και την προθυμία να αποπροσανατολιστεί προσωρινά.
Επιστρέψτε διαφορετικοί
Υπάρχει μια εκδοχή των διακοπών που αφορά καθαρά τη διαφυγή από το άγχος, τις υποχρεώσεις και την αμείλικτη καθημερινότητα. Αυτού του είδους η ξεκούραση έχει πραγματική αξία και δεν πρέπει να υποτιμάται.
Υπάρχει όμως και ένα άλλο είδος ταξιδιού που πηγαίνει τον εγκέφαλο κάπου όπου πρέπει να λειτουργήσει διαφορετικά, χαλαρώνει την ταυτότητα αρκετά ώστε να την αφήσει να αναπνεύσει, διευρύνει το δημιουργικό ρεπερτόριο και αποθηκεύει νέες αναμνήσεις (και νέα νευρωνική αρχιτεκτονική) που επιμένουν για πολύ καιρό μετά το τέλος του ταξιδιού.
Ο εγκέφαλος που περιπλανιέται επιστρέφει σπίτι αλλαγμένος. Όχι δραματικά, αλλά με εκείνους τους λεπτούς, δομικούς τρόπους που οι σημαντικές εμπειρίες μάς αλλάζουν πάντα: λίγο πιο ευέλικτος, λίγο πιο ανοιχτός, λίγο πιο ικανός να δει τον κόσμο –και τον εαυτό του– από μια νέα οπτική γωνία.
All images: www.shutterstock.com
Διαβάστε ακόμη: Γιατί νιώθουμε τύψεις, όταν έχουμε ανάγκη από ξεκούραση
