Όταν σκέφτομαι τα βιβλία, μου έρχεται μία χαρακτηριστική εικόνα στο μυαλό. Το μικρό παιδί μιας φίλης κρατούσε ένα εικονογραφημένο βιβλίο και, καθώς παρατηρούσε τις σελίδες, προσπαθούσε με τα δύο του δαχτυλάκια να «μεγεθύνει» τις εικόνες, όπως θα έκανε σε μια οθόνη κινητού ή tablet.
Η φίλη μου χαμογέλασε και μου είπε πως το παιδί λατρεύει να χαζεύει εικόνες. Εκείνη τη στιγμή, όμως, συνειδητοποίησα κάτι που ίσως συμβαίνει σε πολλά παιδιά σήμερα: πριν ακόμη μάθουν να διαβάζουν, έχουν ήδη εξοικειωθεί περισσότερο με τις οθόνες παρά με το χαρτί.
Γι’ αυτό χάρηκα ιδιαίτερα όταν διάβασα τα στοιχεία του ΟΣΔΕΛ (Οργανισμός Συλλογικής Διαχείρισης Έργων του Λόγου) για το 2025, σύμφωνα με τα οποία αυξήθηκαν οι δανεισμοί βιβλίων από τις δημόσιες και δημοτικές βιβλιοθήκες. Την ίδια στιγμή, όλο και περισσότερα άρθρα μιλούν για μια μικρή αλλά αισιόδοξη επιστροφή στο βιβλίο, υπενθυμίζοντας ότι η ανάγνωση δεν είναι μόνο γνώση ή ψυχαγωγία, αλλά ένας τρόπος να φροντίζουμε τον εαυτό μας.
Τα στοιχεία από 247 βιβλιοθήκες της χώρας επιβεβαιώνουν ότι ο δημόσιος δανεισμός εξακολουθεί να αποτελεί ένα βασικό τρόπο πρόσβασης των πολιτών στο βιβλίο. Καταγράφησαν 876.885 δανεισμοί βιβλίων το 2025, έναντι 846.225 το 2024. Αυτό σημαίνει αύξηση κατά 30.660 δανεισμούς (+3,6%) μέσα σε έναν χρόνο.
Δεδομένου, ότι τα στοιχεία προέρχονται μόνον από τις βιβλιοθήκες που απέστειλαν στοιχεία στον ΟΣΔΕΛ, υπάρχει εκτίμηση μέσω αναγωγής ότι ο συνολικός αριθμός δανεισμών από τις δημόσιες και δημοτικές βιβλιοθήκες στην Ελλάδα (εξαιρούνται οι σχολικές και ακαδημαϊκές) προσεγγίζει τους 2.000.000 δανεισμούς για το έτος 2025.
Η μεγαλύτερη κατηγορία παραμένει η μυθοπλασία ενηλίκων και ακολουθούν μυθοπλασία παιδικών βιβλίων, παιδικά εικονογραφημένα και επιστημονικά βιβλία. Αυτές οι τρεις πρώτες κατηγορίες συγκεντρώνουν πάνω από το 75% των συνολικών δανεισμών, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική προτίμηση των αναγνωστών στη λογοτεχνία για ενήλικες και παιδιά. Επίσης, καταδεικνύουν ότι οι βιβλιοθήκες εξακολουθούν να διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στην προώθηση της φιλαναγνωσίας, προσφέροντας ελεύθερη πρόσβαση στη γνώση, τη λογοτεχνία και τον πολιτισμό, για όλες τις ηλικίες.
Η «βιβλιοθεραπεία» γνωρίζει ραγδαία άνοδο
Σε δημοσίευμα του το BBC, με διαφώτισε για κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον: τη «βιβλιοθεραπεία». Και όχι αυτό δεν σημαίνει, να θεραπεύομαι διαβάζοντας ιατρικά βιβλία, αλλά μυθοπλασίας. Εκείνα, τα βιβλία με ισχυρές ιστορίες και έντονους χαρακτήρες. Το να μαθαίνει από τα μαθήματα και τα λάθη των φανταστικών χαρακτήρων των βιβλίων, βοηθά τους αναγνώστες τους να επεξεργαστούν αυτά, που βιώνουν και τους κάνουν να νιώθουν λιγότερο μόνη.
Η επιστήμη και τα όρια της «βιβλιοθεραπείας»
Ενώ τα οφέλη της λογοτεχνίας αυτοβελτίωσης είναι καλά τεκμηριωμένα, οι υποστηρικτές της βιβλιοθεραπείας που βασίζεται στη μυθοπλασία (ή «δημιουργικής βιβλιοθεραπείας») ισχυρίζονται ότι υπάρχουν παρόμοια πλεονεκτήματα. Υποστηρίζουν ότι η βύθιση σε πλούσιους, προσομοιωμένους κόσμους –που συχνά αντανακλούν πραγματικές εμπειρίες– μπορεί να βοηθήσει τους αναγνώστες να επεξεργαστούν τα συναισθήματά τους, να ανακαλύψουν στρατηγικές αντιμετώπισης ή απλώς να προσφέρουν μια στιγμιαία απόδραση από τα καθημερινά τους προβλήματα.
Όπως έγραψαν δύο ερευνητές σε μια μελέτη του 2016 στο ιατρικό περιοδικό The Lancet, η βύθιση στη σπουδαία λογοτεχνία μπορεί «να βοηθήσει στην ανακούφιση, την αποκατάσταση και την αναζωογόνηση του ταραγμένου μυαλού – και μπορεί να παίξει ρόλο στην ανακούφιση από το στρες και το άγχος, καθώς και άλλες ταραγμένες ψυχικές καταστάσεις». Λαμβάνοντας υπόψη την έλλειψη οικονομικά προσιτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε πολλές χώρες, η ιδέα ότι η λογοτεχνία μπορεί να προσφέρει υποστήριξη είναι ελκυστική.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε είδους μυθοπλασία ενισχύει την ψυχική υγεία για όλους. Αρκετοί ειδικοί ανησυχούν για την ίσως υπερβολική υπόσχεση της δημιουργικής βιβλιοθεραπείας στη θεραπεία συγκεκριμένων ψυχικών παθήσεων, όπου, όπως λένε, τα επιστημονικά στοιχεία είναι ακόμα μάλλον ισχνά. Μάλιστα, η έρευνα υποδηλώνει ότι ορισμένα βιβλία μπορεί να είναι ακόμη και επιβλαβή.
Αντιθέτως, η υπάρχουσα έρευνα σκιαγραφεί μια πιο σύνθετη εικόνα, υποδηλώνοντας ότι η μυθοπλασία μπορεί να βοηθήσει στην ενίσχυση της γενικής ευεξίας, αλλά αυτό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το άτομο, το βιβλίο και τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρά με αυτό, αναφέρει ο James Carney, υπολογιστικός γνωσιακός επιστήμονας στο London Interdisciplinary School.
Τα επιστημονικά ευρήματα για το πώς το διάβασμα βοηθά την ψυχική υγεία
- Γενική Ευεξία: Όσοι διαβάζουν τακτικά για ευχαρίστηση τείνουν να είναι λιγότερο στρεσαρισμένοι, καταθλιπτικοί και μοναχικοί, πιο κοινωνικά συνδεδεμένοι και ίσως ζουν περισσότερο. Όμως, όπως αναρωτιέται η ψυχολόγος Giulia Poerio, «η ανάγνωση λογοτεχνίας βελτιώνει την ευεξία ή απλώς οι άνθρωποι με καλύτερη ευεξία τείνουν να διαβάζουν λογοτεχνία;».
- Βιβλία Αυτοβελτίωσης: Εδώ τα οφέλη είναι πιο ξεκάθαρα. Μελέτες (το 2004 για το άγχος/κατάθλιψη και το 2006 για τις διατροφικές διαταραχές) έχουν δείξει ότι μπορούν να είναι εξίσου αποτελεσματικά με άλλες ψυχολογικές θεραπείες.
- Μυθοπλασία: Βελτιώνει αποδεδειγμένα την ενσυναίσθηση, μειώνει τις προκαταλήψεις και βοηθά τα παιδιά να εκφραστούν και να βελτιώσουν τη συμπεριφορά τους.
Ωστόσο, όσον αφορά τη θεραπεία συγκεκριμένων παθήσεων ψυχικής υγείας μέσω της μυθοπλασίας, τα στοιχεία παραμένουν ασαφή. Η θεωρία ότι ταυτιζόμαστε με χαρακτήρες που περνούν παρόμοιες καταστάσεις και βιώνουμε μια «κάθαρση» που αντιγράφουμε στη ζωή μας, ακούγεται ωραία. Σύμφωνα όμως με την Emily Troscianko, ερευνήτρια λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, υπάρχουν ελάχιστες αποδείξεις ότι αυτό συμβαίνει πραγματικά.
Ανεκδοτολογικά, πολλοί άνθρωποι δηλώνουν ότι η μυθοπλασία τους βοήθησε με την ψυχική τους κατάσταση. Το 81% των συμμετεχόντων στην ετήσια έρευνα του οργανισμού The Reading Agency για το 2022 ανέφερε ότι το βιβλίο από το πρόγραμμα Reading Well τους βοήθησε να κατανοήσουν καλύτερα τις ανάγκες της υγείας τους. «Το να συνειδητοποιώ ότι δεν είμαι μόνος… το να γνωρίζω πώς μπορώ να βοηθήσω τον εαυτό μου: αυτά είναι τα πράγματα που αναφέρονται συχνότερα στις έρευνες», αναφέρει η Jolly.
Images: Shutterstock.com
Διαβάστε ακόμη: Μήπως ο εγκέφαλός σας σάς ξεγελά; Η ψυχολογία πίσω από τις αρνητικές σκέψεις
