Η ψυχολογία πίσω από το γιατί το διάβασμα μάς κάνει εξυπνότερους και πιο ευτυχισμένους, και γιατί το ένα σκέλος αυτού είναι πιο θεμελιωμένο από το άλλο.
Ότι το διάβασμα μάς κάνει πιο ευτυχισμένους και εξυπνότερους επαναλαμβάνεται τόσο συχνά που έχει γίνει κοινότοπο, το είδος του ισχυρισμού που κανείς δεν μπαίνει στον κόπο να εξετάσει επειδή όλοι συμφωνούν ήδη μ’ αυτόν. Κάτω από το σύνθημα, ωστόσο, κρύβεται μια πραγματική ψυχολογία, και είναι πιο συγκεκριμένη και πιο επιφυλακτική απ’ ό,τι αφήνει να εννοηθεί η τακτοποιημένη διατύπωση.
Τα δύο σκέλη του ισχυρισμού δεν υποστηρίζονται εξίσου καλά. Η υπόθεση ότι το διάβασμα μάς κάνει εξυπνότερους βασίζεται σε πιο στέρεο έδαφος από την υπόθεση ότι μάς κάνει πιο ευτυχισμένους, και το να γνωρίζουμε τι ακριβώς κάνει το διάβασμα στο μυαλό και, ξεχωριστά, στη διάθεση, είναι πολύ πιο χρήσιμο από τη γενική διαβεβαίωση ότι κάνει και τα δύο.
Το πιο έξυπνο σκέλος: η ανάγνωση ως γνωστική διατροφή
Ο ισχυρισμός αυτός είναι πιο ισχυρός και έχει έναν σαφή μηχανισμό πίσω του. Σε ένα σύνολο εργασιών που συνοψίστηκε από την Anne Cunningham και τον Keith Stanovich, το πόσο διαβάζει ένας άνθρωπος, δηλαδή η έκθεσή του στο γραπτό λόγο, προβλέπει το λεξιλόγιο, τις γενικές γνώσεις και τη λεκτική του ικανότητα, και το κάνει αυτό ακόμη και μετά τον στατιστικό έλεγχο της ωμής νοημοσύνης και της αναγνωστικής ικανότητας. Αυτό υποδηλώνει ότι η ανάγνωση δεν είναι απλώς σύμπτωμα ενός κοφτερού μυαλού, αλλά ένας ανεξάρτητος συντελεστής στη διαμόρφωσή του.
Ο λόγος είναι ότι η γραπτή γλώσσα αποτελεί μια πιο πλούσια τροφή από την προφορική. Τα βιβλία χρησιμοποιούν συστηματικά σπανιότερες λέξεις, πιο σύνθετες προτάσεις και πυκνότερη πληροφορία απ’ όση προσφέρουν ποτέ η συνηθισμένη συζήτηση ή η καθημερινή ζωή. Έτσι, το μυαλό του αναγνώστη τρέφεται επαναλαμβανόμενα με υλικό που διαφορετικά δεν θα συναντούσε ποτέ. Με την πάροδο των ετών, αυτό συσσωρεύεται στη κρυσταλλωμένη λεκτική νοημοσύνη – το απόθεμα λέξεων, γεγονότων και πλαισίων – που αναγνωρίζουμε ως καλλιέργεια.
Χαρακτηριστικά, το αποτέλεσμα λειτουργεί σωρευτικά. Όσο περισσότερο διαβάζεις, τόσο μεγαλύτερα γίνονται το λεξιλόγιο και οι βασικές σου γνώσεις, κάτι που κάνει το επόμενο βιβλίο ευκολότερο και πιο ανταποδοτικό στην ανάγνωση. Αυτό οδηγεί σε ακόμη περισσότερο διάβασμα, μια ενάρετη σπείρα που οι ερευνητές έχουν παρατηρήσει εδώ και καιρό. Αυτή είναι η ειλικρινής εκδοχή του «το διάβασμα σε κάνει πιο έξυπνο»: όχι ότι αυξάνει την ωμή ταχύτητα επεξεργασίας, πράγμα που δεν κάνει, αλλά ότι διευρύνει σταθερά αυτά που γνωρίζεις και αυτά που μπορείς να κάνεις με τη γλώσσα, με έναν τρόπο που η έμφυτη ικανότητα από μόνη της δεν θα μπορούσε ποτέ να πετύχει.
Το πιο ευτυχισμένο σκέλος: αληθινό, αλλά πιο δύσκολο να προσδιοριστεί
Ο συναισθηματικός ισχυρισμός υποστηρίζεται επίσης, αλλά πιο χαλαρά, και αξίζει να αντιμετωπιστεί με μεγαλύτερη επιφύλαξη. Μελέτη από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ διαπίστωσε ότι τα παιδιά που διάβασαν για ευχαρίστηση σε νεαρή ηλικία έτειναν να δείχνουν καλύτερη ψυχική ευεξία στην εφηβεία, με λιγότερα σημάδια άγχους και κατάθλιψης, παράλληλα με καλύτερη γνωστική απόδοση.
Υπάρχουν εύλογοι ψυχολογικοί λόγοι για τους οποίους η ανάγνωση θα μπορούσε να ανεβάσει τη διάθεση. Η απορρόφηση σε ένα βιβλίο είναι μια μορφή αυτού που οι ερευνητές αποκαλούν «μεταφορά» (transportation): μια πλήρης βύθιση σε έναν άλλο κόσμο που προσφέρει μια γνήσια και αναζωογονητική απόδραση από τις δικές μας κυκλοφορούσες ανησυχίες. Αυτός είναι εν μέρει ο λόγος για τον οποίο η ανάγνωση μπορεί να ηρεμήσει ένα μυαλό που βασανίζεται από εμμονικές σκέψεις, πιο αποτελεσματικά από την προσπάθεια άμεσης χαλάρωσης.
Το διάβασμα για ευχαρίστηση είναι επίσης μια δραστηριότητα χαμηλής διέγερσης και εκούσια, η οποία, στην περίπτωση της λογοτεχνίας, συνεπάγεται την διερεύνηση της ζωής άλλων ανθρώπων, κάτι που μπορεί να απαλύνει την αίσθηση της μοναξιάς. Ωστόσο, η προφύλαξη είναι δικαιολογημένη, διότι τα στοιχεία για την ευεξία είναι πράγματι πιο ανάμεικτα από τα γνωστικά δεδομένα. Ορισμένες μεγάλες μελέτες δεν έχουν βρει καμία συνεπή επίδραση του διαβάσματος για ευχαρίστηση στο άγχος ή την κατάθλιψη, και οι ερευνητές παραδέχονται ότι δεν κατανοούν ακόμη τον μηχανισμό με τον οποίο η ανάγνωση θα βελτίωνε την ευεξία.
Το όφελος, όπου εμφανίζεται, φαίνεται να εξαρτάται από το αν η ανάγνωση επιλέγεται ελεύθερα και είναι απορροφητική και όχι αγγαρεία. Αυτό σημαίνει ότι ο ισχυρισμός περί ευτυχίας διατυπώνεται καλύτερα ως υπό όρους: το διάβασμα μπορεί να ανεβάσει τη διάθεση υπό τις κατάλληλες συνθήκες, όχι ότι το κάνει αξιόπιστα για όλους.
Τι επιβιώνει από τον έλεγχο
Βάλτε τα δύο σκέλη δίπλα-δίπλα και θα δείτε ότι δεν είναι ισoδύναμα. Ο πιο έξυπνος ισχυρισμός είναι ισχυρός και μηχανιστικά σαφής: ο όγκος της ανάγνωσης χτίζει λεκτική γνώση ανεξάρτητα από την έμφυτη ικανότητα, και τρέφεται από μόνος του καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής. Ο πιο ευτυχισμένος ισχυρισμός είναι αληθινός αλλά πιο ήπιος, μια συσχέτιση που είναι εύλογη, εν μέρει αποδεδειγμένη και σαφώς εξαρτημένη από το πώς και γιατί γίνεται η ανάγνωση.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η αιτιότητα λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Οι άνθρωποι που είναι ήδη περίεργοι, ασφαλείς και γνωστικά ικανοί τείνουν να διαβάζουν περισσότερο, επομένως ένα μέρος της συσχέτισης μεταξύ της ανάγνωσης και της ευημερίας αντικατοπτρίζει ποιοι καταπιάνονται με το διάβασμα παρά το τι τους κάνει το διάβασμα, και καμία μελέτη δεν ξεμπερδεύει πλήρως τα δύο.
Η πραγματική αξία της ανάγνωσης
Τίποτα από αυτά δεν υπονομεύει την πρακτική· αντίθετα, οξύνει τους λόγους για τους οποίους την επιλέγουμε. Το διάβασμα διευρύνει αξιόπιστα το απόθεμα λέξεων, γνώσεων και πλαισίων σκέψης του νου, και αυτό είναι ό,τι πιο κοντινό σε ένα αποδεδειγμένο γνωστικό αγαθό προσφέρει η ψυχολογία των καθημερινών συνηθειών.
Μπορεί επίσης, όταν επιλέγεται ελεύθερα και είναι γνήσια απορροφητικό, να ηρεμήσει το μυαλό και να ανεβάσει τη διάθεση, παρόλο που αυτό το αποτέλεσμα είναι πιο ήπιο και λιγότερο σίγουρο. Κανένα από τα δύο αποτελέσματα δεν είναι μαγικό, και το σύνθημα εξισώνει τις ενδιαφέρουσες διαφορές μεταξύ τους.
Αλλά αν το αντιμετωπίσουμε με ακρίβεια και όχι ως μια κοινοτοπία, ο ισχυρισμός ισχύει: το διάβασμα αυξάνει με σιγουριά αυτά που γνωρίζεις, και μπορεί επιπλέον να σε κάνει πιο ευτυχισμένο, πράγματα που συνιστούν μια αρκετά καλή απόδοση επένδυσης για ένα βράδυ με ένα βιβλίο.
Διαβάστε ακόμη: What reading does for the mind
All images: shutterstock.com
Διαβάστε σχετικά: Good news: Άνοδο της «βιβλιοθεραπείας» και περισσότεροι δανεισμοί βιβλίων
